Şəms əd-Din İl-Dəniz Azərbaycan Atabəylər, başqa sözlə desək, İldənizlər (Eldəgizlər) dövlətinin yaradıcısı, müdrik siyasi xadim və iste'dadlı sərkərdədir. XI əsrdə oğuz və digər türk tayfaları Səlcuqların başçılığı altında ərəb xilafətinin bütün ərazilərini, o cümlədən paytaxt Bağdad şəhərini işğal edəndə bütün dünyəvi hakimiyyət səlcuq sultanının əlində cəmləşmiş, dini hakimiyyət isə ərəb xəlifəsində qalmışdı. Səlcuq dövlətinin süqutundan sonra isə onun ərazisində hakimiyyəti irsən qazanan səlcuq şahzadələrinin idarə etdikləri və faktiki olaraq müstəqil sayılan sultanlıqlar yaranır. Bir müdiət keçdikdən sonra bu sultanlıqlar, daha doğrusu, onların bazasında yaranmış yeni dövlət qurumları səlcuq şahzadələrinin (məliklərin) hami və tərbiyəçiləri olan ata-bəylər tərəfindən idarə olunmağa başlayır. Səlcuqilər zamanındakı xəlifələr kimi indi də sultanlar dövlətin və ordunun rəhbərliyindən kənarlaşdırılırlar. Sultanlıqlardakı bütün siyasi və inzibati hökmranlıq atabəylərin əlində cəmləşir. Xəlifələr kimi sultanlar da bununla barışmaq istəmir və hakimiyyəti özlərinə qaytarmaq məqsədilə mütəmadi olaraq didişmə və sui-qəsdlər təşkil edirlər. Öz növbələrində atabəylər də vahid rəhbərliyi əllərində saxlamaq üçün mümkün olan hər şeyi edirlər. Təqribən yüz il belə davam edir.

     Bu dövlətlərdən birinin - İraq sultanlıqının əsasında Azərbaycan Atabəylər dövləti yaranır. həmin dövlətin tarixi və onun yaradıcısı İl-Dənizin tərcümeyi-halı çox sayda orijinal mənbələrin təhlili nəticəsində akademik. 3. M. Bünyadov tərəfindən işlənmişdir.

     Qədim zamanlarda qıpçaqlar arasında belə bir adət vardı - bir yerdən 40 qul satanda onlardan biri üçün pul almırdılar. İraq tacirlərindən biri bu yolla müftə-müsəlləm İl-Dəniz adlı çirkin və kor-kobud bir qula sahib olmuşdu. Tacirin yük və qul karvanı İraq istiqamətinə yollanır. Gündüzlər isti oldu-qundan karvan yalnız gecələr irəliləyir və İl-Dəniz yuxulu olduğu üçün üç dəfə arabadan yıxılır. Onu iki dəfə axtarıb-tapır və yenidən karvana qoşurlar. Üçüncü dəfə eyni şey təkrarlandıqda İl-Dənizi yolda qoymaq qərarına gəlirlər və ilk dəfə olaraq burada onun xarakteri özünü göstərir. Axşamüstü karvana çatan qul xahiş edir ki, onu da özləri ilə aparsınlar və beləliklə, hamını heyrətdə qoyur. Mənzil başına yetişəndə tacir qullarını İraq -səlcuq sultanı Mahmudun (1118-1131) vəziri Sumayramiyə satır. Vəzir qulların hamısını alır, bircə İl-Dənizdən imtina edir. İl -Dəniz ağlaya-ağlaya vəzirə yalvarır ki, onu da götürsün. Vəzir razılıq verir və çox keçmir ki, İl-Dəniz öz diribaşlığı və fərasəti sayəsində onun rəqbətini qazanır. Ağası ismaililər tərəfindən öl-dürüldükdən sonra İl-Dəniz Sultan Mahmudun özünə xidmət göstərir. Sultan əmr edir ki, bu gənc qulun tərbiyəsi ilə məşğul olsunlar. İl-Dəniz dilləri, ilahiyyatı və başqa elmləri öyrənir və məmnuniyyətlə at sürməyi, ox atmağı mənimsəyir. Çox keçməmiş onu sultan mətbəxinin başçısı (əl-xivan salar) qoyurlar. Sultan Mahmud öləndə İl-Dəniz bu vəzifədə çalışırdı.

     Yeni sultan -II Toğrul (1132-1135) İl-Dənizi şəxsi mühafizə dəstəsinə (məmlük) keçirir. Sultanın arvadı Mö'minə xatunun rəğbətini qazanan, onun müdrik məsləhətlərinə əməl eləyən İl-Dəniz tezliklə əmir rütbəsinə yüksəlir. Öz kiçik oğluna atabəy seçmək vaxtı gələndə isə II Toğrul çox düşünmədən İl-Dənizin namizədliyi üzərində dayanır. Bir müddətdən sonra II Toğrul da allahın rəhmətinə qovuşur. Onun taxtına sahib olan yeni sultan Məs'ud (1135-1152) əmir Şams əd-Dini II Toğrulun dul qadını Mö'minə xatunla evləndirir. Bu nigahdan iki oğlan uşağı-Cahan Pəhləvan və Qızıl Arslan, habelə adı bəlli olmayan bir qız doğulur. 1136-cı ildə sultan Məs'ud atabəy İl-Dənizi paytaxtı Bərdədə yerləşən Arran dövlətinin hakimi tə'yin edir. Bərdəyə köçdükdən sonra İl-Dəniz müstəqil siyasət yeritmək və saray çəkişmələrindən mümkün qədər uzaqlaşmaq istəyir. O, yerli əyanlara arxalanaraq, bə'zən qələmlə, bə'zən isə qılıncla bir çox xırda hakimləri öz tərəfinə çəkir, tədricən ətraf əraziləri özünə tabe etdirir.

     Bu zaman Azərbaycanda sultan Məs'udun qohumu Davudun atabəyi Qara Sunqur hakimlik edirdi. Məs"ud Davudu özünün varisi e'lan etmiş və qızını ona vermişdi. 1140/41-ci ildə Qara Sunqur qəflətən vəfat edir və Azərbaycanın idarəçiliyi İl-Dənizin əlinə keçir. Bu illərdə Şəms əd-Din qiyam qaldırmış feodalların darmadağın edilməsində sultana yardım göstərir. Şəms əd-Din İl-Dənizin bir dövlət xadimi və sərkərdə kimi nüfuzu daha da artır. Bütün Azərbaycan, o cümlədən Arran, Gəncə və Ərdəbil onun tabeçiliyinə keçir.

     Sultan Məs'udun ölümündən sonra onun varisləri arasında hakimiyyət uğrunda mübarizə qızışır. hakimiyyətə gəlmiş Sultan Məhəmməd müttəfiqlərinin böyük ordusu ilə birgə qəflətən Azərbaycan üzərinə hücuma keçir. Şəms əd-Din onu Araz vadisində qarşılayır. Bir neçə gün davam edən döyüş İl-Dənizin məğlubiyyəti ilə başa çatır. O, Azərbaycan hakimliyindən əl çəkib, yalnız Arranla kifayətlənməli olur. Yalnız bir neçə il sonra, zəif iradəli sultan Süleymanın dövründə İl-Dəniz yenidən Azərbaycana sahib ola bilir. Təşvişə düşmüş Süleyman və onun yaxın əhatəsi II Toğrulun oğlu, İl-Dənizin oğulluğu Arslan şahı taxt-taca qanuni varis e'lan edirlər. Sui-qəsd nəticəsində sultan Süleyman öldürüldükdən sonra isə onun təşkilatçıları Arslan şahı taxta çıxarmaq qərarına gəlirlər. 1160-cı ilin noyabrında atabəy İl-Dəniz Arslan şahı sultanlığın paytaxtı Həmədan şəhərinə gətirir. Onu 20 minlik ordu müşayiət edirdi. Tacqoyma mərasiminə sultanlığın bütün vilayətlərindən və vassal ölkələrdən hakimlər gəlmişdi. Arslan şah İraq sultanlığının sultanı, Şəms əd -Din İl-Dəniz "Böyük Atabəy", onun oğlanları- sultanın böyük ögey qardaşı Cahan Pəhləvan əmir-Hacib, kiçik qardaş Qızıl Arslan isə ordu komandanı e'lan olunur. İl-Dəniz özünün bütün əmirlərini böyük dövlət vəzifələrinə qoydurur. Tacqoyma mərasimində iştirak edən bütün əmirlər sultan Arslan şaha və Böyük Atabəyə sədaqət andı içirlər.

Davamı...


SEYX YEHYA BAKUVI, SEMSEDDIN TEBRIZI
buyukler
Yanvar 16, 2008 10:33
Baxış sayı: 34

SHAMS TABRIZI(0)

XV EsrdE Azerbaycan erazisinde yeni, müsteqil Qaraqoyunlu ve Ağqoyunlu dövletleri yaranır və nəhəng Səfəvilər dövlətinin yaranması üçün təməl olur. Şirvanşah I İbrahim və Xəlilullah zamanında Şirvan çiçəklənmə dövrünü yaşayırdı. Burada şəhərlər inkişaf edir, ticarət və kustar istehsalı artırdı. Bu dövrdə görkəmli alim, həkim, şair və filosoflar yetişirdi. Bu dövrün mədəni həyatındakı yüksəlişi təsəvvür etmək üçün onlardan bir neçəsinin adını çəkmək kifayətdir: Cahanşah Həqiqi, Xəlili, Ne'mətullah Kişvəri, Şükrulla Şirvani, Əli ül-Əla, Şeyx İbrahim Gülşəni, Qasim Ənvar, Şəms Məqribi, Yusif Miskuri və b. Bu tarixi dövr həm də antiortodoksal, müxalif fəlsəfənin yüksəlişi və sufi fəlsəfənin inkişafı ilə əlamətdardır.      Sufi fəlsəfəsinin görkəmli nümayəndələrindən biri də Seyid Yəhya Bakuvi idi. O, həm də sufi təriqətlərindən olan xəlvətiyyənin banisi idi. Seyid Yəhya Şamaxıda kasıb bir ailədə doğulmuş və 1457-ci ildə Bakıda rəhmətə qovuşmuşdur. O, Şirvanşahlar kompleksində dəfn edilmişdir. Məzarının üzərində məqbərə qurulmuşdur ki, bu abidə də bizim günlərə qədər gəlib çatmışdır.      Alimin bütöv adı belə idi: Seyid Yəhya ibn əs-Seyid Bəha əd-Din əş-Şirvani əş-Şamaxi əl-Bakuvi. Seyid Yəhya gənc yaşlarından xəlvətiyyə təriqətinin Şirvan qoluna başçılıq edən Ərdəbil şeyxi Sədrəddin əl-Xəlvətinin ardıcılı olub.      Belə nəql edirlər ki, sağlam və qədd-qamətli bir gənc olan Seyid Yəhya çövgan oyununa aludə imiş. Elə şeyx Xəlvətinin müridi şeyx Pirzadə də onunla çövgan oynayan zaman tanış olub. Gələcək filosof ona o qədər xoş tə'sir bağışlayır ki, öz qızını da ona ərə verməyə razı olur. Bu gənclə bir qədər yaxınlaşdıqdan sonra şeyx onu özünün müridləri sırasına daxil edir. Şeyx öldükdən sonra Seyid Yəhya bu təriqətin başçısı olmaqa cəhd etsə də, uğur qazana bilmir və Bakıya yola düşür. Bakıda o, məscidə və onun nəzdindəki mədrəsəyə başçılıq edir. Bir müddət sonra onu şirvanşah Xəlilullahın sarayına də'vət edirlər. Seyid Yəhya ömrünün axırına qədər burada çalışaraq, filosof, alim və şahzadələrin tərbiyəçisi kimi fəaliyyət göstərir.      Seyid Yəhya Bakuvi sufizm fəlsəfəsinə dair bütün Şərqdə məşhur olan bir çox əsərlərin müəllifidir. "Əsrar ət-talibin" ("Həqiqət axtaranların sirləri"), "Şərhi-Gülşəni-raz" (""Gülşəni-raz" əsərinə şərh") bunlardandır. Adını sonuncu çəkdiyimiz əsər sufi fəlsəfəsinin məşhur nəzəriyyəçilərindən biri, görkəmli Azərbaycan filosofu Mahmud Şəbüstərinin dahiyanə posmasına şərh kimi qələmə alınıb. Bunlardan başqa Seyid Yəhya Bakuvi tarix və astronomiyaya dair bir sıra əsərlər də yazmışdır.      Onun tə'limi özünə çoxlu ardıcıllar tapmışdır. Sədr əd-Din Ərdəbilinin tələbəsi, məşhur sufi nəzəriyyəçisi Yusif Miskuri bunlar arasında xüsusi qeyd olunmalıdır. O, oğlu şeyx Məhəmməd Əminlə birlikdə Qubada sufi tə'liminin təbliği ilə məşğul olurdu. Bakuvinin müridlərinin ümumi sayı ən müxtəlif ölkələrdən olan on min nəfərə çatırdı. Onun ardıcıllarından çoxusu Yaxın Şərq ölkələrində yaşayırdı.      Abbasqulu ağa Bakıxanov özünün məşhur "Gülüstani-İrəm" əsərində yazırdı: "Bakılı Seyid Yəhya hicri tarixinin VIII əsrində bu yurdun baş ruhani ustadı idi. O, bir çox mübhəm elmlərdə ad çıxarmışdı." Tədqiqatçı Zümrüd Quluzadə isə yazır: "Seyid Yəhya sufi təriqətlərindən olan xəlvətiyyənin başlıca ideoloq və rəhbərlərindən biri idi. Bu təriqətin ardıcıllarının əksər qismi Azərbaycanda, xüsusən də Şirvanda yaşayırdı. Xəlvətiyyə öz köklərini Sührəvərdiyyə təriqətindən götürürdü. Həmin təriqət isə XI-XII əsrlərdə Azərbaycan mütəfəkkiri Əbu-n-Nəcib əs-Sührəvərdi (1097-1168) və onun qohumu, Əbu Həfs Şihab əd-Din Ömər ibn Abdullah Sührəvərdi (1145-1234) tərəfindən yaradılıb, inkişaf etdi-rilmişdi. O da səciyyəvidir ki, təriqətin əsasını qoymuş və ona öz adını vermiş şeyx Əbu Abdullah Xəlvətinin (vəf. 1349 və ya 1397) vəfatından bu yana Bakuviyə qədər xəlvətiyyəyə əxi nümayəndələri (Əxi Məhəm-məd, Əxi İzzəddin və b.) rəhbərlik etmişlər. Bu isə həmin təriqətin sosial mövqeyi barədə müəyyən təsəvvür yaradır." Qədim salnamələrin yazdığına görə, Seyid Yəhya Bakuvi ömrünün sonunda altı ay qida qəbul etmək istəməmiş və ölmüşdür.

SEYX YEHYA BAKUVI
buyukler
Yanvar 16, 2008 10:18
Baxış sayı: 63

Şərhlər(0)